انجمن علمی پدافند زیستی کشور و انجمن علمی پدافند غیر عامل در نظام سلامت

در مدیریت منابع آب به پایداری اکوسیستمها بیندیشیم

مهندس داوود پورجم/ موسس و مدیر عامل شرکت آو: این روزها درباره بحران آب و تبعات منفی آن، بسیار میشنویم و میخوانیم؛ دیگر لازم نیست، بومشناس و کارشناس منابع آب یا دستاندرکار صنایع آب و تصفیه پسابها باشیم تا بدانیم که کشورمان، نه در کناره که در کانون و نه در آینده که هم اکنون با دشوارترین بحرانهای زیستمحیطی خود، با بحران آب و چشمانداز بیابانی شدن گسترده روبرو است، بحران آب و خشکسالی- سرزمین پهناور ما را درمینوردد و تمامیت ارضی و یکپارچگی ایران با تهدیدی جدی و بارها خطرناکتر از آنچه تاکنون و در طول تاریخ پرفراز و نشیب خود دیده، روبرو است.

جربه و اطلاعات مشخص اینجانب در طی حدود 40 سال فعالیت مستمر در صنایع تصفیه آب و پسابها موید نبود یک برنامه جامع برای حفظ و حراست از منابع آب در داخل سرزمینمان و توزیع صحیح و بهینهسازی در مصرف است، حتی در مورد استفاده از آبهای مرزی و منابع مشترک آبی نیز کارنامه قابلقبولی نداریم، به یاد دارم در سالهای 74 و 75 در سمت مدیرعامل شرکت آو (از شرکتهای خصوصی تحت پوشش وزارت صنایع سنگین در آن زمان) وقت ملاقاتی از جناب آقای دکتر نژادحسینیان وزیر وقت صنایع سنگین گرفتم تا توجه ایشان را به ضرورت در نظر گرفتن تغییر ترکیب شیمیایی آب رودخانه کارون در درازمدت (ناشی از ورود آلایندهها از کشت و صنعتها و نیشکر کارون و پتروشیمی و صنایع در حال احداث و در آستانه راهاندازی.....) جلب کنم، جناب وزیر با وجود آنکه موضوع تامین آب در حوزه مسئولیتهای وزارت صنایع سنگین نبود طی جلساتی به عرایض اینجانب با دقت و حوصله گوش کردند و با پیگیری و راهنمایی ایشان: موضوع بحران آب و ضرورت حرکت برای دستیابی به تکنولوژیهای روزآمد شیرینسازی آب از خلیج فارس و هدایت سرمایهگذاریها با توجه به روند تکنولوژی در این صنایع و نهایتا خطرات جنگ آب، طی نامهای در 24 تیر ماه 76 به وزارت نیرو منعکس گردید، در آن دوران برخوردی فعال و سازنده برای تامین آب آشامیدنی با نگاه توسعه پایدار در معاونت آب و فاضلاب شهری وزارت نیرو شکل گرفته بود و کارهای ارزشمندی نیز برنامهریزی و درحال اجرا بود و در کنار آن سمینارهای علمی و تخصصی نیز با همکاری شرکتهای ایرانی و اروپایی برگزار میشد، که از آن میان به سمینارهای مشترک آب و محیطزیست ایران و آلمان در سالهای 75 و 76، (که اینجانب نیز به دعوت معاونت محترم امور آب و فاضلاب شهری وزارت نیرو در کمیته برگزاری آن عضویت داشتم) میتوان اشاره کرد با اینحال باز هم قریبالوقوع بودن جنگ آب و ضرورت تدوین برنامه جامع و ایران شمول برای مواجه با بحران آب در انبوه مسائل و پروژههای جاری کمرنگ باقیماند و جایگاه خود را پیدا نکرد.
به یاد دارم که معاونت محترم آب وزارت نیرو در آن زمان (جناب آقای دکتر منوچهری) در فرصتهای مختلف به ضرورت گسترش زیرساختهای تامین آب آشامیدنی در شهرها و روستاها تاکید میکردند و هشدار میدادند که: «با این رشد جمعیت و برنامههای توسعه ظرفیت زیرساختهای موجود باید هر 8 سال 2 برابر شود والا با مشکل و بحران جدی مواجه میشویم» (نقل به مفهوم)
و تا به امروز که همانطور که در ابتدای مطلب عرض شد، درک بحران همگانی شده و مقامات مسئول به مقابله با آن عزم جزم کردهاند و بیانات جناب آقای چیت چیان وزیر محترم نیرو که: «حیات، تمدن و بقاء ایران بهدلیل شرایط آبی کشور در معرض تهدید است»1 را میباید فصلالختامی بر پذیرش جدی بودن بحران آب در کشور دانست.
با این مقدمه پرسش این است که: چه باید کرد؟ سهم وظیفه هر یک از ما در رویارویی با این مشکل چیست؟ متولی امر که باید باشد؟ نقش دولت چیست؟ بخش خصوصی چه سهمی از بار این مسئولیت را به دوش خواهد کشید؟ آیا ارزیابی درستی از ابعاد و درک روشنی از صورت مساله داریم؟
در یک نگاه کلی سرفصلهای زیر، بخش عمده کارهایی است که باید انجام شود و میدانیم که در بخشهایی کارهای موثری تاکنون صورت گرفته مانند اقداماتی برای کم کردن هدر رفت آب در شبکه توزیع یا بازیافت پسابها وغیره.

1. دامنه و ویژگیهای بحران آب
در اینجا توجه شما را به مقاله روزنامه Financial Times به تاریخ 21 ماه اوت 2016 که تحت عنوان Iran: Dried Out جلب میکنم که با عبارت «ایران خشک شد»، تصویر نگرانکنندهای را از آینده ایران میدهد و مدعی است تمدن 7 هزار ساله ایران تا 20 سال آینده از بیآبی، نابود میشود!
نویسنده، ضعف برنامهریزیها، سیاستهای پوپولیستی (عوامگرایانه و غیرکارشناسی) و کم شدن بارشها را از دلایل تشدید کننده بحران کمبود در ایران میداند.
بحران آب در کشور را از وجوه مختلف بهویژه جنبههای اقتصادی، زیستمحیطی و جنبه امنیتی آن یا نقش ژئوپلیتیکی آب میباید مورد توجه قرار داد که از این منظر: موضوع سرمایهگذاریها و پروژههای تامین آب آشامیدنی و کشاورزی در مناطق حساس و مرزی میباید فارغ از هزینهها و نگاه کوتاهمدت اقتصادی مورد توجه قرار گیرد.
بهعنوان مثال، طرح آبیاری آبادان و خرمشهر (که قبل از انقلاب در دستور کار بوده و پس از انقلاب، در دهه 60 توسط شرکتهای سوئکو سوند و مهاب قدس بهعنوان مهندسین مشاور و چند شرکت ایرانی ژیان- عمران سراسری، کرمان تابلو و شرکت آو با هدف حفظ 30000 هکتار نخلستانهای جزیره آبادان و خرمشهر اجرا شده است) را میتوان نام برد که به برخی از آن اقدامات میتوان اشاره کرد: 2
• ساخت تجهیزات پمپاژ مارد و انتقال 120 مترمکعب در ثانیه آب رودخانه کارون با کانال 20 کیلومتری مارد به رودخانه بهمنشیر.
•  ساخت ایستگاه پمپاژ طره بخاح جهت انتقال 33 مترمکعب آب در ثانیه به 3 رشته کانال به طول حدود 40 کیلومتر در ساحل چپ بهمنشیر و ایستگاه پمپاژ جزیره مینو به ظرفیت 5مترمکعب برثانیه 5m²/sec.
موضوع مهم در توجیه این طرحها جلوگیری از خشک شدن نخلستانها، نه با توجه به قیمت تمام شده خرمای تولیدی بلکه با نگاه ژئوپلیتیک و برای جلوگیری از مهاجرت ساکنین از نقاط حساس مرزی کشور بوده است و پروژه در واقع هدفی با اولویت امنیت ملی و حفظ حاکمیت ارضی کشور را از طریق حفظ اسکان و اقامت هممیهنانمان در نوار مرزی دنبال میکرده و نه صرفا نگاهی کوتاهمدت و اقتصادی3

2.کمیت، دامنه و ویژگیهای بحران آب
2-1: سهم مصرف آب در بخشهای مختلف
در درجه اول باید توجه کنیم که سهم اصلی مصرف آب در بخش کشاورزی است و فقط حدود 4 تا 5 درصد آب شیرین برای مصارف شهری و آشامیدنی (در مورد کلانشهر تهران این درصد کمی بالاتر است) و در همین حدود سهم بخش صنعت است. پس توجه اصلی ما باید به تامین و مصرف آب در بخش کشاورزی باشد.
با این سهم اندک مصرف شهری ممکن است پرسیده شود پس چرا اینقدر روی صرفهجویی در مصرف آب شهری تاکید میشود؟!
فارغ از اینکه تامین آب با کیفیت خوب آشامیدنی بسیار پرهزینه است، تبلیغ صرفهجویی و تاکید بر آن در شهرها بهدلیل نقش تعیینکننده و مدیریتی شهرنشینان (بهخصوص ساکنین تهران) درسیاستگذاریها بسیار پررنگ است، لذا برخورد صرفهجویانه با مصرف آب باید به یک فرهنگ، در زندگی شهری مبدل شود و کار بر روی صرفهجویی در مصرف آب و جلوگیری از هدررفت آن بهخصوص در کلانشهر تهران میباید بهطور جدی و مستمر پیگیری شود.
براساس آمار موجود، ایرانیها با مصرف حدود 2 برابر متوسط جهانی از منابع آبهای تجدیدپذیر به آهنگ بحران آب و تاثیرات مخرب تغییرات اقلیمی، سرعت نگرانکنندهای دادهاند.
به همین دلیل باید وجود بحران آب، همواره یادآوری و ملکه ذهن شهرنشینان شود.
2-2: نقش حساس و ژئوپلیتیک آب
علاوه بر تاثیرات زیستمحیطی و تبعات اقتصادی کمآبی، میباید به نقش امنیتی آب در سرفصل نقش ژئوپلیتیکی آب، توجه ویژه داشته باشیم.
موضوع سرمایهگذاریها و پروژهای تامین آب آشامیدنی و کشاورزی بهخصوص در مناطق حساس و مرزی میباید فارغ از هزینهها و نگاه کوتاهمدت اقتصادی مورد توجه قرار گیرد.

3. صرفهجویی در مصرف آب
در مورد صرفهجویی و بهینهسازی در مصرف آب بهخصوص در بخش کشاورزی، اگر در مورد کشوری با فرهنگ 7000 ساله و از نابودی آن بهدلیل خشکسالی صحبت میشود، نباید فراموش کرد که با روشهای خوب و صرفهجویانه در استحصال و انتقال آب، مانند کاریزها، ابتکاراتی نیز در آبیاری صرفهجویانه داشتهایم.
بهعنوان مثال: روش توزیع حقابه زمینهای کشاورزی در یکی از روستاهای استان فارس در حدود 45 سال پیش (روستای گشک در 7 کیلومتری شرق تخت جمشید) با استفاده از لولههای سفالی و سیمانی و کوزههای کوچک انجام میشد که شاید هنوز هم در مناطق گرم و کمآب کشور کاربرد داشته باشد. بنابراین باید با اتکاء به اینگونه پشتوانههای فرهنگی، نسبت به ارتقاء و روزآمد کردن روشهای آبیاری اقدام کنیم.
 به نظر میرسد تمرکز بر سرمایهگذاری و تولید تجهیزات پیشرفته آبیاری با اتکا به پیشینه و دانش بومی کشور میتواند برای بخشی از صنعتگران و کارآفرینان بهعنوان یک فرصت طلائی مورد توجه قرار گیرد. در نگاهی متفاوت این چالش فرصتی است که میتواند یک بازار رو به گسترش و مطمئن را برای محصولات مرتبط با آبیاری هوشمند و علمی منبعث از فرهنگ غنی ایرانی قرار دهد و از چالش آب، باید به عنوان فرصت استفاده از بازار رو به گسترش تجهیزات مدرن آبیاری، دنبال کنیم.

4. منابع قابل اتکا برای تامین کسری آب شیرین در ایران
بزرگترین منبع تامین آب در ایران، دریای خزر و بهویژه آبهای نیلگون خلیج فارس است.
جالب است نگاهی به سهم برداشت از خلیج فارس داشته باشیم. سهم کشورهای حوزه خلیج فارس خیلی بیشتر از برداشت ماست (امارات حدود 5 برابر و عربستان حدود 15 برابر)
 به یاد دارم مدیر عامل شرکت مهندسین مشاور پارس کنسولت در سالهای 56 و 57 (جناب آقای مهندس آخوندی)، خطاب به ما مهندسان جوان میگفت یادتان باشد به آبهای سرزمین اصلی و مسیرها و رودخانهها کاری نداشته باشید. دست به تعادل موجود در طبیعت نزنید و فراموش نکنید که رودخانه یک جریان زنده است. هر جا آب کم داشتیم از خلیج فارس بردارید، نمکزدایی کنید و ایران را سبزتر و آبادتر کنید.

منابع:
1) به نقل از پایگاه خبری اتاق بازرگانی صنایع و معادن و کشاورزی ایران در یازدهم مرداد ماه 1395
2) در تدوین این بخش از کمک جناب آقای مهندس مسعود منصف ورودی 1354 مکانیک سیالات که مشاور طرح بودهاند سود جستهام.
3) «آب مجازی» عبارت است از میزان آبی که برای تولید یک محصول در صنعت یا کشاورزی مصرف میشود. بحث «آب مجازی» توسط پژوهشگر بریتانیایی پرفسور جان انتونی آلن در دهه ۱۹۹۰ میلادی مطرح شد. از آن زمان تا کنون، پژوهشهای او مورد توجه فراوان بخشهای اقتصاد و سیاست قرار گرفتهاند. در همین رابطه در سال ۲۰۰۸ جایزه معتبر آب استکهلم به او اهدا شد. پرفسور هانس-گئورگ فرده، پژوهشگر کشاورزی معتقد است با در نظر گرفتن وضعیت آب در سراسر جهان، تنها با صرفهجویی در آب «مجازی» میتوان ذخایر موجود را مدیریت کرد. این میزان مصرف را نمیتوان با کنتور اندازه گرفت زیرا آب مجازی در بسیاری از محصولات مصرفی روزانه پنهان است.

 

خوانده شده 799 بار اصلاح شده پنج شنبه, 28 دی 1396 08:02

لینک خبر:



برای ارسال نظر لطفا وارد سایت شوید

انجمن علمی پدافند زیستی کشور و انجمن علمی پدافند
غیر عامل در نظام سلامت

تصاویر

Top